« مسجد سید » بزرگترین و مشهور ترین مساجد اصفهان از قرن سیزدهم است که در « محله بید آباد » و در جوار بازارچه بید آباد قرار دارد .

معروف است که زمین این مسجد در زمان شاه سلطان حسین صفوی ، توسط فتحعلی خان اعتماد الدوله وزیر شاه خریده شده بود تا مسجدی بنا کند ولی بر اثر هجوم افغانها فرصت این کار پیدا نشد تا اینکه « آیت الله سید محمد باقر شفتی رشتی » معروف به « سید حجة الاسلام » ، به این کار مبادرت نمود .

مسجد سید در زمان فتحعلی شاه و محمد شاه قاجار ساخته شد .

سال شروع کار مسجد مشخص نیست اما کاشیکاری آن تا پایان نیمه دوم قرن سیزدهم ادامه داشته است .

در کتیبه های مسجد تاریخ هایی از 1255 تا 1308 هجری قمری دیده میشود .

ابعاد مسجد 95 و 85 متر است و بالغ بر 8075 متر مربع مساحت دارد .

این مسجد از مساجد چهار ایوانی است که ایوان اصلی و گنبد خانه آن در سمت قبله قرار دارد .

گنبد خانه دارای دو شبستان در طرفین است که ستونهای گرد سنگی بزرگی در آنها قرار دارد . در شبستان غربی گنبد خانه سنگ قبر یکی از نوادگان سید قرار دارد .

گنبد خانه دارای سه محراب است محراب بزرگ و اصلی در وسط و دو محراب کوچکتر در طرفین آن هستند .

بر بالای ایوان اصلی مسجد بنایی چهارگوش برج مانند وجود دارد که برج ساعت نامیده میشود و بر آن ساعتی بزرگ قرار دارد .

این ساعت توسط « حاج محمد ابراهیم ملک التجار » یکی از رجال نیکوکار اصفهان ، از اروپا وارد شد و در سال 1323 ق در زمان حاج محمد باقر شفتی ثانی نواده سید حجة الاسلام ، همزمان با ساخت ضریح فولادی آرامگاه سید ، بر فراز ایوان جنوبی نصب شد .

بنابر گفته ها این ساعت در زمان خود به مبلغ « هفت هزار ریال » خریداری شده است .

در طرفین دو ایوان شرقی و غربی مسجد ، هر کدام دو مهتابی قرار دارد که در هر مهتابی چهار حجره جهت طلاب علوم دینی قرار دارد . همچنین چسبیده به هر ایوان در طبقه بالا دو اتاق بزرگ با در و پنجره ارسی چوبی قرار دارد .

در زیر مهتابی ها و پشت ایوان ها هم شبستانهای زمستانه و تابستانه قرار دارند . که شبستان بزرگ در سمت شرقی مسجد قرار دارد .

در حیاط مسجد حوض بزرگ چهارگوشی است که در طرفین شرق و غرب آن دو سکوی بزرگ جهت نماز وجود دارد و هر کدام از این سکوها برای خود محرابی گود دارد .

در سمت جنوبی و شمالی حوض نیز دو سنگاب کوچک ساده قرار دارد . در گوشه شمال غربی مسجد شاخصی نصب شده که ساعت ظهر را مشخص میکند .

مسجد سید دارای سه سردر است . سردر اصلی در سمت شمال و دو سردر دیگر در جنوب شرقی و جنوب غربی قرار دارند . بعدها در دیگری هم در گوشه شمال شرقی ایجاد شد که به رواق آرامگاه مرحوم سید راه دارد . همچنین در کتاب « آثار ملی اصفهان »  از در دیگری به نام « در حمام دو قلو » نام برده شده که امروزه وجود ندارد . ( حمام دو قلو در کوچه پشت مسجد قرار دارد  )

در دو گوشه جنوب غربی و جنوب شرقی مسجد دو راهرو قرار دارد که به دو سردر های مربوطه میرسد . سردر جنوب غربی کوچکترین سردر است که به کوچه ای کوچک باز میشود  ، فضای برف انداز مسجد در این کوچه قرار دارد . اما سردر جنوب شرقی برای خود عظمت و بزرگی خاصی دارد و به کوچه پشت مسجد باز میشود که در واقع خیابان عمومی محله بید آباد بوده و از بازارچه بید آباد به سمت بازارچه شاطر باشی میرود . در طرفین سردر دو پنجره چوبی نفیس گره چینی قرار داشت که در پاییز 88 پنجره شرقی دچار آتش سوزی شده و از بین رفت .

مسجد سید برای مطالعه کاشیکاری عهد قاجاری بهترین نمونه بناهای اصفهان است .

شرح کتیبه ها و الواح موجود در کاشیکاری های مسجد در کتاب « گنجینه آثار تاریخی اصفهان ، لطف الله هنرفر » بطور کامل آورده شده است . 

خطوط کتیبه های مسجد که مشتمل بر اخبار و احادیث و آیات قرآنی است ، غالبا به خط نسخ سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی است و بیشتر به خط « محمد باقر شریف شیرازی » نوشته شده است .

در محراب کوچک سمت چپ گنبدخانه نام « عبدالجواد ابن عبدالحمید » دیده میشود . همچنین در محراب کوچک سمت راست نام کاشیکار آن « استاد حسن ابن استاد علی » دیده میشود .

در زیر گلدانهای سنگی طرفین ایوان شمالی نام حجار آن « حسن ابن حسینعلی حجار »  و به خط نستعلیق سفید بر زمینه مشکی در سمت راست ستون سنگی نام « خادم بیت الله حسینعلی » دیده میشود . در قسمت پایین ستون سنگی سمت چپ ایوان نیز عبارت « هاجی اسمعیل حجار » قرار دارد .

پس از فوت سید حجة الاسلام ، قسمتی از تزئینات مسجد بوسیله فرزندش سید اسدالله و قسمتی دیگر توسط نواده اش سید محمد باقر اجرا شد ولی باز هم تزئینات قسمتهایی از آن ناتمام ماند .

تزئینات نمای خارجی سردر اصلی و مدخل و راهروهای طرفین آن در سالهای اخیر با هزینه آقایان « حاجی آقایی » به اتمام رسیده است . (1337 ش ) در این کتیبه ها نام نویسندگان « فضائلی » ، « کهرنگی » ، « جواد علی کربلایی » دیده میشود و کاشی پز آن « حاج سید حسین موسوی زاده » بوده است .

سردر اصلی مسجد در پشت ایوان شمالی قرار گرفته که توسط راهروهایی از طرفین ایوان وارد حیاط مسجد میشود .

در همان ورودی مسجد سنگاب بزرگی از سنگ سیاه قرار دارد که دارای تزئینات و کتیبه ای زیبا است .

بر بالای ایوان شمالی مسجد ماذنه ای چوبی بزرگ قرار دارد .

در گوشه شمال شرقی مسجد آرامگاه مرحوم سید حجة الاسلام قرار دارد که از راهروی ورودی شرقی به مسجد راه دارد .

آرامگاه شامل بقعه و گنبد کاشیکاری است و در زیر گنبد مقرنس کاری و گچبری های زیبایی است . ضریح فولادی نفیسی در آرامگاه وجود دارد و در جلوی ضریح پنجره ای است که به سمت حیاط مسجد دید دارد .

در سمت شمالی بقعه رواق کوچک ارامگاه است که دارای تزئینات کاشیکاری زیبایی است و در وسط آن سنگاب کوچکی است .

مقبره سید شفتی دارای سردر کاشیکاری در سمت شمالی است که به بازارچه بیدآباد باز میشود .

در گوشه شمال غربی مسجد حوضخانه و تاسیسات بهداشتی قرار دارد . حوضخانه دارای حوض چهارگوش کوچک و چهار ستون سنگی چهارگوش در اطراف حوض می باشد .

مسجد سید در خیابانی به همین نام قرار دارد که از خیابانهای مهم و مرکزی اصفهان است .

------------------

برگرفته از :

گنجینه آثار تاریخی اصفهان -

آثار ملی اصفهان - ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی

مشاهدات میدانی نگارنده مطلب