اصل و ریشه چنین گویشی از کجا آمده است ؟

در برخی گویش های محلی اطراف اصفهان که گویش ولایتی (ولاتی) نامیده میشود ، کلمه « وا » به معنی « جا و مکان » است . از آنجا که این گویشها نزدیکترین گویشها به زبان پهلوی ایران باستان هستند ، گمان میرود که « وا » نیز ریشه در زبان پهلوی داشته باشد .

 

در برخی نقاط ، مانند جرقویه (گرکویه) ، روستاهایی هستند که نام آنها با « وا » بوده است . البته این « وا » هم پسوند اسامی پارسی و هم پسوند اسامی عربی می شده است .

برای مثال : کمال وا = محل کمال (kamalva) ، حِصن وا = محل حصن و حصار (hesnva) ، یَنگو وا (yangova) ، مزد وا = جایگاه مزدا (mazdova) و حتی برای خود منطقه گرکویه نیز نام « گرگوا » در برخی منابع آمده است .

 

اما به مرور با گسترش زبان « پارسی دری » از سوی خراسان به استانهای میانی ایران در سده های چهارم و پنجم پس از اسلام ، خط و زبان پهلوی روایی خود را از دست داد و به جای پسوندهایی چون « وا » ، « وان » ، « گان » ، « کان » و مانند اینها ، پسوند « آباد » در پایان نام شهرها و روستاها افزوده شد . و امروزه شاهد اسامی تغییر یافته ای چون کمال آباد ، حسن آباد و یَنگ آباد (1) هستیم .

 

درباره ریشه یابی نام محلات و روستاها ، باید ابتدا به معنی کلمات توجه کرد و سپس قدمت تاریخی آن را در نظر گرفت .

کلمه « آباد » از ساختن می آید و مثلا « عباس آباد » یعنی « آباد شده توسط عباس » و نمی توان آنرا « عباس وا » دانست . ( به معنی جای عباس ) همچنین از نام چنین محله یا روستایی کاملا مشخص است که در زمان صفوی نامگذاری یا بنا شده ، پس همین « آباد » صحیح است .

اما « بید آباد » را نمی توان « آباد شده توسط بید » دانست . پس « بید وا » صحیح ، یعنی مکان بید .(2)

 

البته کلیه محلات و روستاهایی که از سده چهارم به بعد بوجود آمده اند مطمئنا نام آنها با همان « آباد » صحیح است . زیرا در آن روزگار دیگر زبان پهلوی باستان روایی خود را از دست داده بوده است .

همچنین روستاها و شهرهایی که در محدوده قلمرو زبان پهلوی نبوده اند .

--------------

پ ن :

1- « ینگو وا » از روستاهای گرکویه است و ریشه اصلی آنرا استاد باستانی پاریزی بصورت « یانگ هوا » ذکر کرده ، به معنی « آبادی نو » . در اواخر دوران قاجار برخی کاتبان و دبیران حکومتی جای نقطه های ن و ی را جابجا نوشته اند و در سالهای اخیر نیز به دلیل اینکه مردمان محلی و مسئولین دلشان میخواسته نامی بقول معروف متمدن و کلاس بالا داشته باشند ، آنرا به « نیک آباد » تغییر داده اند .

2- « بید آباد » اصل آن « ویدا وا » بوده و « وید » یا « ویدا » کلمه ای اوستایی و از سرودها و نیایش های زرتشت است . پس در واقع اینجا « محل نیایش » است ، نه « ساخته شده توسط نیایش »

 

( برگرفته از کتاب « گرکویه سرزمین ناشناخته بر کران کویر » نوشته علی شفیعی نیک آبادی )

و مطالعات متفرقه نویسنده وبلاگ