آتشگاه اصفهان یکی از سه اثر قدیمی به جا مانده از دوران باستان و از نظر بزرگی سومین  اثر موجود در شهر اصفهان می باشد . و جزو هفت آتشکده بزرگ ایران در زمان قباد ساسانی بوده است .

بنایی است بر بالای کوه کوچکی ارتفاع 100 متر در 8 کیلومتری شهر اصفهان و تقریبا مرز غربی شهرستان می باشد . و بر کل دشت اصفهان مشرف است . احاطه شده در میان باغهای سرسبز و زیبای منطقه « مهربن » یا « ماربین » و در کناره رودخانه زاینده رود .

قدمت این مجموعه را به « طهمورث پیشدادی » نسبت میدهند و بنابر احتمال بسیار قوی به دوره اشکانیان و ساسانیان میرسد . مجموعه ای است از ساختمانهای بزرگ و کوچک مکعب شکل که به صورتی بسیار با شکوه در کنار هم قرار گرفته اند . دیوارهای بلند و با پهنای زیاد برآورده با آجرهایی به طول و عرض 40 و ارتفاع 14 سانتی متر با ملاط گل و حصیر هایی در لابه لای آن و تنظیمات هندسی و معماری این بنا آنرا در طول سالیانی زیاد استوار نگاه داشته است .

 در بالاترین نقطه کوه بنایی استوانه ای قرار دارد که محل قرار گرفتن آتش مقدس بوده است . این آتشدان دارای 7 پنجره بزرگ قدی و یک در ورودی است که آتش درون آن از تمامی جهات قابل دید بوده است . ارتفاع ورودی آن به اندازه چند پله از سطوح اطراف است و بطور کامل بر تمامی مجموعه و کوه وقوف دارد . در داخل آن در بالای در و تمامی پنجره ها طاقچه هایی قرار دارند .

برخی از این مجموعه به عنوان یکی از « قصرهای شاهزادگان ساسانی » یاد کرده اند . برخی هم از آن به عنوان یک « دژ نظامی » یاد کرده اند که این مورد استفاده بیشتر در دوران اسلامی بوده است . اما شهرت و موقعیت محل ، کیفیت و نقشه ساختمان و مصالح بکار رفته در این بنا همگی از دلایلی است که نشان می دهد این مکان بعنوان آتشکده و معبدی بزرگ استفاده می شده است .

مهمترین خصوصیت آتشکده ها : 1- بر روی بلندی و مشرف بر کل منطقه  2- در میان باغها ، مزارع و نعمت های الهی  3- آب روان از یکطرف آن جاری است

و آتشگاه اصفهان هر سه این خصوصیات را دارد . همچنین از آن با عنوان معبد « آئین مهر » و نیز معبد « آناهیتا » نیز یاد کرده اند .

مجموعه آتشگاه اصفهان در طول تاریخ بعنوان یکی از جایگاههای آتش مقدس و در دوران های اخیر به دلیل موقعیت مذهبی و تفریحی همواره مورد توجه مردم اصفهان و اطراف بوده است .

آتشگاه اصفهان در 11/9/1330 با شماره 380 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید . در سالهای دهه 50 مرمت اساسی شده و در اوایل دهه 60 به جهت جلوگیری از ایجاد صدمات و تخریب توسط افراد و نیز بخاطر جلوگیری از ایجاد پایگاهی امن برای فساد ، درهای ورودی ساختمانهای آن بسته شده و بطور کامل استتار گردیده است و امروزه کمتر کسی می داند که راه ورود به داخل این ساختمانهای بزرگ کجا بوده است .

در طول سالهای دفاع مقدس از کوه آتشگاه بعنوان پایگاهی مهم جهت مراسم شادی و نورپردازی در مناسبتهای مختلف ملی و اسلامی و روزهای پیروزی در عملیاتها ، استفاده می شد که متاسفانه در سالهای بعد از جنگ بواسطه وجود جوّ تعصب گرایانه بیش از حد در میان برخی از افراد غالب بر امور دینی و کشوری ، این بنای عظیم و مهم مورد بی مهری قرار گرفته و مسئولین امر در برابر آن نوعی سیاست فراموشی مصلحتی در پیش گرفته اند و خیلی از افراد بدشان نمی آید که این مجموعه مهم ( به قول بعضی ها مظهر شرک ! ) به مرور از بین رفته و بکلی نابود شود .

در یکی دو سال اخیر هم تلاشهای زیادی از سوی برخی افراد صورت گرفته که آتشکده بودن این بنا را زیر سوال برده و آن را از اهمیت و تقدس تاریخی بیندازند . امروزه بسیاری از نقاط آن توسط عوامل طبیعی تخریب شده است و تقریبا نیمی از این مجموعه بصورت تلّی از خاک در آمده . در طول همین دو سال گذشته چند تکه از دیواره های آن توسط آب باران و عوامل دیگر کاملا نابود شده است .

البته در سالهای اخیر میراث فرهنگی اصفهان دکه ای برای فروش بلیت به گردشگران در پایین کوه دایر کرده است و شهرداری اصفهان در اقدامی در خور تحسین پارکی زیبا در کنار آن ایجاد کرده است . اما در مورد خود مجموعه و نگهداری آن هیچ اقدامی صورت نگرفته است .

این بنا را باید همانند تپه سیلک کاشان ، شهر سوخته ، معبد جغازنبیل ، کوه خواجه و ... در لیست میراث فرهنگی شکل گرفته بر بستر رودها و دریاچه ها دانست .

روایات تاریخی درباره آتشگاه اصفهان